BETON PREFABRİK HAKKINDA BİLGİLER

1- Giriş
Güvenlik, kalite, hız, estetik, fonksiyonellik, geri dönüşüm kullanım süresi ve maliyeti gibi özellikler yapı tipini ve yapı malzemesini seçmemizi sağlayan etkenlerdir.
Sanayi yapılarında, çoğunlukla betonarme prefabrik ve çelik yapılar kullanılmaktadır. Betonarme prefabrik yapıların kullanımında 1999 Marmara depremi sonrasında özellikle deprem bölgelerinde bir azalma görülmektedir.
Sanayileşen ülkemizde güvenli, kaliteli fabrika yapı tipinin seçmesi çok önemlidir. Bu fabrika binalarının maliyetinin çok daha fazlası fabrika içerisinde makine ve malzeme olarak bulunmaktadır. Deprem sonrasında bu fabrika yapılarının, depoların yıkılması ülke ekonomisini olumsuz etkilemektedir.
Bu çalışmada aynı projeye sahip çelik ve betonarme prefabrik fabrika binalarının ilk inşa maliyetleri araştırılmış ve elde edilen bina maliyetleri karşılaştırılmıştır. Açıklıkları 15, 20, 25 yüksekliği 9m olan 3 ayrı fabrika binaları çelik ve betonarme prefabrik olarak dizayn edilmiş statik ve mimari projeleri çizilmiştir. I. Derece deprem bölgesi Z4 tipi zemin sınıfı TS500 ve 2007 deprem bölgelerinde yapılacak yapılar hakkındaki yönetmelik hükümlerine göre yapılar projelendirilmiştir [1-2].
Projeler üzerinden maliyet hesapları yapılmıştır. Elektrik ve Makine tesisat projeleri ve tesisat maliyeti hesap dışı bırakılmıştır.
Genellikle depo, fabrika, atölye gibi sanayi yapıları veya alışveriş, gösteri mekanlarında büyük açıklık geçmek için çelik veya betonarme prefabrik yapılar kullanmaktadır.
Çalışmanın amacı ülkemizde yapılan çelik ve betonarme prefabrik yapılar arasında çeşitli açıklıklarda ekonomik bir kıyaslama yapabilmektedir. Yapı maliyetlerinin boyutla ve malzeme ile olan ilişkisini görmek için farklı açıklıklardaki fabrika binaları seçilmiştir.
2- Çalışma Yöntemi
Çalışmada ilke olarak değişik boyutlardaki fabrika binalarının mimari ve statik hesapları çelik pro4 statik hesap programı ile hesaplanmıştır [3]. Betonarme prefabrik yapılar SAP2000 statik analiz programı ile hesaplanmıştır [4]. 2. Bölümde kesitleri ve ölçüleri belli olan fabrika binalarının metraj ve keşif hesapları yapılmıştır.
3- Fabrika Binalarının Yapısal Özellikleri Ve Analizleri
Ülkemizde çelik taşıyıcı sistemler yoğun olarak fabrika, depo ve atölye gibi endüstriyel tesislerde kullanılmaktadır. Ağır sanayi yapılarında kren vinçleri kullanılmaktadır. Bu çalışmada kren yükü 10 ton olarak alınmıştır. Bu kren vinçler ile yatay ve dikey taşıma yapılabilmektedir.
Fabrika yapıları 15m, 20m ve 25m olmak üzere 3 farklı açıklıkta tasarlanmış çatı eğimleri de %15 olarak alınmıştır. Makas araları 6m dir. Fabrika binalarının hepsinin uzunluğu 60m
2453
olarak alınmıştır. Fabrikada 11 adet makas 10 adet aralık olmakta ve fabrika uzunlukları 60m, yüksekliği 9m dir.
Çelik fabrika yapılarında çatı makasları düzlem kafes olarak seçilmiştir. Çatı makası her iki kolona cıvatalı bağlantılıdır. Cıvatalar 10.9 kalitesindedir.
Çelik kolonlar temellere ankrajlı, cıvatalı olarak bağlanmıştır. Rüzgar çaprazları hem çatıda hem duvarda fabrikanın baş ve sonunda mevcuttur. Ayrıca 60m boyunca kolon aralarında bir boş bir dolu olmak üzere 3 aksta daha duvar ve çatı çaprazı mevcuttur. +4,5m ve +9m de kolon araları kirişler vardır. Duvar çaprazları da kolon yüksekliği 9m olduğu için altta ve üstte mevcuttur. Makas çaprazları her makas arası projelendirilmiştir.
Çatı kaplama malzemesi olarak 56mm kalınlıkta poliüretan izolasyonlu (Ral9002) sandviç panel kullanılmıştır. Duvar kaplaması olarak 60mm kalınlıkta poliüretan izolasyonlu gizli vidalı cephe sandviç panelleri kullanılmıştır. Ayrıca çatıda 2 aksta bir 1 panel PVC şeffaf ışıklık paneli kullanılmıştır.
Çatıda aşık araları 1m olarak belirlenmiştir. Aşıklar makas üzerinde 6m de bir cıvatalı bağlantılıdır. Aşıkların çatı eğimi doğrultusunda sehimini azaltmak ve dolayısı ile aşık kesitlerini küçültmek amacı ile çatı makası aralarında 2 sıra gergi çubukları cıvatalı kullanılmıştır.
Yapılar 1. Derece deprem bölgesindedir. Zemin sınıfı Z4 zemin emniyet gerilmesi 8t/m2 don derinliği 80cm kar yükü 100kg/m2 alınmıştır. Yük analizinde zati, kar, rüzgar, kren, kren freni ve deprem yükleri dikkatlice alınmıştır. SAP2000 statik analiz programı ve çelik pro4 statik analiz programı kullanılarak yapıların statik analizi karşılaştırması olarak çözülmüştür.
Her bir açıklık için hesaplanan bu profillerin toplam ağırlıkları ve boya alanları hesaplanmıştır. Bu hesaplar sonucunda her bir açıklık için seçilen kafes makasları ve tip kesit Şekil 1 de gösterilmiştir.

Taşıyıcı sistem elemanlarının boyutlandırılması da ilgili standartlar dikkate alınmıştır. Kolonlarda HE-B kirişlerde IPE, makaslarda çift köşebent, aşıklarda NPU profiller kullanılmıştır. Kolonlar çatıdan gelen zati ve kar yükleri yatay rüzgar, deprem, kren ve fren yükleri tesisinde oluşacak en büyük moment ve eksenel kuvvet tesirlerini veren yük kombinasyonlarına göre boyutlandırılmıştır.
2454
Kolonlar betonarme münferit temele ankrajla cıvatalı olarak bağlanmıştır. Kolon kiriş, kolon çapraz, kolon makas bağlantıları hep cıvatalıdır. Cıvata kalitesi 10.9 dur. Oluklar 3mm saç tan yapılmıştır. Dar cephe de kalkan duvarı vardır. Uzun cephede ise oluklar gizlidir. Çelik fabrika binalarında korozyondan korunmak amacı ile SA25 kalitesinde kumlama, primer astar, epoksi beyaz renk astar epoksi beyaz son kat boya kullanılmıştır.
Karşılaştırma yapmak amacı ile 15m, 20m, 25m eninde 60m uzunluğunda 9m yüksekliğinde projelendirilen çelik fabrika yapılarının aynı ölçülerde betonarme prefabrik 3 adet proje yapılmıştır. Statik ve betonarme hesapları 2007 yılı afet bölgelerinde yapılacak yapılar hakkındaki yönetmelik TS 500, TS 498, TS 9967, TS 3233 [1, 5-7]kapsamında yapılmıştır. Betonarme prefabrik tip çatı kirişleri ve kolonlar şekil 2 de verilmiştir.

Maliyet hesaplarında çevre ve Şehircilik Bakanlığının 2015 yılı birim fiyatları ve piyasadan farklı firmalardan alınan fiyatlar değerlendirilmiştir [8].
Betonarme prefabrik yapılar için ayrı ayrı beton, demir, kalıp, kazı, dolgu vb.. maliyet hesapları yapılmıştır. Piyasa fiyatları farklı firmaların ortalaması olarak hem betonarme prefabrik yapılarda hem de çelik yapılarda ayrı ayrı değerlendirilmiştir. Prefabrik betonarme fabrikalarında alınan teklifler üzerinde değerlendirme yapılmış ve farklılıklar tespit edilmiş ve ortalamalar alınmıştır. Çelik fabrika yapıları için yapılan metrajlarda aşık gergi çubuğu, çatı makası, kolonlar, kreyn konsolu, çaprazlar, kolon levhası betonarme temel imalatına giren bütün kalemlerin ayrı ayrı metrajı yapılmıştır.
Çelik fabrika yapılarının taşıyıcı sistemlerinin maliyet hesabı Çevre ve Şehircilik Bakanlığının 2015 yılı birim fiyatlarına ve piyasa fiyatlarına göre ayrı ayrı bulunmuştur. %25 müteahhitlik karı ve genel giderlerin dahil olduğu birim fiyatları ayrıca %10 nakliye giderleri ilave edilmiştir.
Piyasa fiyatları 5 farklı firmadan alınarak gerekli kg, m2, m3 kontrolleri yapıldıktan sonra ortalamaları çıkarılmıştır. Tüm yapılan fiyatlandırmalarda 2015 yılı Nisan ayı fiyatları esas alınmıştır. Yalnızca imalat maliyetleri dikkate alınmamıştır. Tesisat maliyetleri iki yapıda da aynı olduğu için dikkate alınmamıştır.
Yukarıda açıklanan ilkeler, tanımlamalar sonrasında yapılan hesaplamalarda her bir tip fabrika yapısı için elde edilen inşaat maliyetleri tablo-1 de karşılaştırmalı olarak verilmiştir.
Tablo-1 Fabrika Yapılarının İnşaat Maliyetleri (Nisan 2015)
Fabrika Boyutları

Verilen değerler ilk keşif maliyetidir. Piyasa fiyatları ortalama değerledir. Aynı özelliklere sahip bir yapı için farklı firmaların farklı fiyat vermeleri piyasada görülen bir uygulamadır. Prefabrik üretim tesisinin yeri ve büyüklüğü, üretim teknolojisi hammadde temini ve ekonomik şartlar piyasa fiyatlarının farklı olmasını beraberinde getirmektedir. Bu çalışmada elde edilen değerler ortalama değerlerdir. Mukayeseli ve karşılaştırmalı olarak elde edilmektedir.
Bu çalışmada fabrika ölçülerinin aynı olmasına rağmen çelik yapıya kıyasla betonarme prefabrik fabrika binalarının %25-%35 oranında ucuz olduğu görülmüştür. (Tablo-1)

Fiyat farkının bu oranlarda çıkması betonarme prefabrik yapılarda yatay stabilize elemanlarının olmamasından kaynaklanmaktadır. Bu eksiklik fiyat farkını ortaya çıkarmaktadır. Deprem ve rüzgar çaprazları olarak geçen yatay stabilite elemanların eksikliği betonarme prefabrik yapıları deprem güvenliği bakımından olumsuz etkilemektedir.
1999 Gölcük ve Düzce depremlerinde betonarme prefabrik yapıların yıkıldığı ve makas ve kolonların fabrika içlerindeki makinaları kullanılamaz hale getirdiği bir gerçektir. Çelik yapının prefabrik yapıya göre daha hafif olması özellikle zayıf zeminlerde temel taşıyıcı sisteminin maliyetini olumlu yönde etkilemektedir. Prefabrik betonarme yapılarda kesitlerin çelik yapılara göre büyük olması yapı kullanım alanını olumsuz etkilemektedir.
Çelik yapılar yatay stabilite bağlantıları yapıldığı için depreme karşı daha dayanıklıdırlar. Tekrarlı yükler karşısında her defasında benzer davranış gösterirler. Güçlendirmeleri ve onarılmaları daha pratiktir. Çelik yapılara daha sonra ekleme yapmak daha kolaydır. Betonarme prefabrik binaların ilk inşa maliyetlerinin düşük olmasına karşılık deprem etkisinde olumsuz durumlar olmaktadır. Ülkemizde son yıllarda meydana gelen depremlerde birçok betonarme prefabrik binanın yıkıldığı veya hasar aldığı bu olumsuzlukları genelde yapı elemanları arasındaki uygun olmayan kolon temel, kolon kiriş, kolon makas detaylarından ve aşırı yatay deplasmandan kaynaklandığı tespit edilmiştir.
Çelik yapıların geri dönüşüm durumunda tekrar kullanımı mümkündür. 2. Kullanım imkanları veya eritilerek çelik malzeme haline gelmeleri mümkündür. Bu özelliklerden dolayı çelik yapılar çevrecidir.
Çelik yapılarda korozyon, yangına karşı dayanım yatay stabilite sorunları ve malzemenin yorulması sorunları önemlidir. Bu sorunların giderilmesi için çözümler üretilmiştir. Korozyon (paslanma) için kumlama, epoksi astar ve üzerine epoksi son kat boya kullanarak 50-60 yıl korozyon sorunu giderilmiştir. Bu durum ek bir maliyet getirmemektedir.
Yangına karşı dayanım için yine 1500C ye dayanıklı boyalar ile çelik yapılar boyanmaktadır. Taş Yünü paneller ile fabrikaların çatısının ve duvarını kaplamada yangın donanımı için kullanılan yöntemlerdir. Yatay stabilite çelik yapılar için çok önemlidir. Duvar çaprazları, tavan çaprazları ve makas çaprazları mutlaka yeteri kadar hatta daha fazla kullanılmalıdır.
Çünkü çelik yapının hafifliği yatay deplasmanların fazlalığı olarak karşımıza çıkmaktadır. Gu ve arkadaşları [9] tarafından yapılan çalışmada önerilen bağlantılar dikkate alındığında bu çalışmada incelenen çelik fabrika binalarının ömrü 350 yıl olduğu hesaplanmıştır. İyi korunmuş ve yeterli pas payı sağlanmış günümüz betonarme prefabrik yapıların ömrü ise 80 yıl dır. Çelik fabrika binaları ucuz değil fakat ekonomiktir.
5. Sonuçlar
Bu çalışmada 15, 20, 25m açıklıkta 60m uzunlukta 3 adet çelik prefabrik yapı ile yine aynı ölçülerde betonarme prefabrik yapının taşıyıcı sistemi SAP2000 statik analiz programı ile projelendirilmiş, yapılan ilk inşaat maliyetleri çıkarılmıştır.
2457
Çelik yapıların betonarme prefabrik binalara oranla %25-%35 oranında daha pahalı olduğu maliyet hesapları sonucu bulunmuştur. Bu fiyat farkı betonarme prefabrik yapıların yatay stabilite elemanlarının eksikliğinden kaynaklandığı hesaplanmıştır.